HỘI DÒNG MẾN THÁNH GIÁ THỦ ĐỨC

Biết mình – bước đầu tiên cho tiến trình huấn luyện linh mục, tu sĩ

Biết mình là khởi đầu của mọi khôn ngoan. Ngày xưa, ở bên Đông, Lão Tử (604 TCN), triết gia người Trung Quốc quả quyết rằng: “Biết mình, biết người, trăm trận trăm thắng.” Nơi khác, chính ông khẳng định: “Biết người thì khôn, biết mình thì sáng.” Ở bên trời Tây, Socrate (469 – 399 TCN), một triết gia nổi tiếng người Hy lạp, đã để lại một sứ điệp cho con người mọi thời khi nói: “Tiên vàn bạn hãy biết mình.”
Mục tiêu đầu tiên của hành trình huấn luyện là giúp người thụ huấn biết mình. Vì thế, đào tạo là một quá trình giúp người thụ huấn trở về với chính mình để nhận biết mình, khám phá những tiềm năng và những giới hạn của bản thân. Đây là bước đầu tiên và rất quan trọng cần phải thực hiện.

1. Biết mình thật khó nhưng cần thiết

Trong cuộc sống, có một điều làm cho chúng ta phải suy nghĩ đó là chúng ta biết đủ thứ nhưng lại rất ít biết mình. Chúng ta cố gắng học nhiều thứ nhưng lại ít học để nhận biết mình. Chúng ta có thể khám phá vụ trụ, thế giới bao la, học hỏi nhiều môn khoa học khác nhưng lại ít để tâm chinh phục chính mình.
Hơn nữa, việc nhận biết chính mình là một công việc khó khăn và phức tạp vô cùng. Dù già hay trẻ, đã nhiều lần chúng ta nói: “Thật sự, tôi không hiểu được tôi.” Điều đó rất đúng và cũng chẳng lạ gì vì con người thường không hiểu chính mình. Con người chỉ đi từ từ từng bước trong việc hiểu biết bản thân, tự mình nó và cùng với nhân loại.[1] Các triết gia, thần học gia cũng như các bậc thầy tu đức trong Giáo Hội đều công nhận: biết mình khó vô cùng. Người Việt Nam diễn tả sự khó khăn đó trong câu ca dao: “Sông sâu còn có kẻ dò, nào ai lấy thước mà đo lòng người.”
Chúng ta không hiểu hết chính mình bởi vì mỗi người là một thế giới vô cùng huyền bí, sống động và phong phú, nếu không muốn nói là vô cùng phức tạp. Đối diện với con người là đối diện với một huyền nhiệm lớn lao. Trong chúng ta, có những khoảng không gian sâu thẳm, mà chúng ta ít khi để tâm khám phá tường tận, đó là thế giới nội tâm của chính mình, là sự tổng hòa kỳ lạ giữa các tầng nấc thể lý, tình cảm và tinh thần trong con người.
Quả thế, theo cái nhìn của Kitô giáo về con người, mỗi người là một huyền nhiệm, một nhân vị, chứ không phải là một sự vật, đồ vật hay như một “vấn đề”[2]. Mỗi người được Thiên Chúa tạo dựng một cách kỳ diệu, nên mỗi người là một nhân vị hết sức độc đáo, duy nhất và không thể thay thế. Mỗi người có những vẻ đẹp, sự phong phú, những tiềm năng, sở trường và sở đoản riêng. Mỗi người có sự khác biệt, không ai giống ai. Mỗi người có một phẩm giá vô cùng cao quý như Kinh Thánh cho biết: “Con người là hình ảnh Thiên Chúa” (St 2,3).
Chính vì sự phong phú đó mà chúng ta ít hiểu biết mình cách trọn vẹn. Nhưng biết mình là bước đầu tiên và quan trọng để có thể đào tạo mình nên người tốt, nên một Kitô hữu trưởng thành, trở thành một linh mục hay một tu sĩ thánh thiện. Đào tạo phải giúp ứng sinh trở về với chính mình để nhận biết mình. Bởi vì, biết mình là điều kiện tiên quyết của mọi thay đổi nội tâm, tinh thần và nhân cách.

2. Làm sao để biết mình?

Hành trình huấn luyện được bắt đầu từ khi ứng sinh biết được con người thật của mình. Nói một cách cụ thể, đó là khi ứng sinh nhận biết những mặt mạnh và mặt yếu, những vùng tự do và thiếu tự do, nhờ đó mà họ có thể quảng đại “xin vâng” khi đáp lại lời mời gọi, đồng thời họ biết rằng giữa con người hiện thực của mình và dự phóng của Thiên Chúa nơi họ vẫn còn một con đường dài.[3]
Để nhận biết mình, trước hết cần phải nhận biết căn tính của mình và sau đó là khám phá sự thật con người của mình.

2.1. Ý thức mình là ai

Biết mình trước hết là sự nhận biết mình là ai. Đây là sự nhận ra hay xác nhận căn tính mình để sống đúng với căn tính đó. Nếu không ta sẽ bị vong thân hay vong ngã. Nghĩa là ta đánh mất chính mình, không xác định được mình là ai, không hình thành được căn tính của mình. Đây quả là một thứ đánh mất nền tảng! Ngày hôm nay có nhiều người đánh mất ý thức về căn tính của mình. Có nhiều bạn trẻ sống trong tình trạng mập mờ về căn tính nơi họ. Giáo dục tiên vàn phải giúp cho người thụ huấn ý thức về căn tính của mình, nhận thức cái tôi hiện tại mà mình đang có và cái tôi lý tưởng mà mình được mời gọi trở thành. Với tư cách là một con người, mỗi người là một hữu thể có ý thức và tự do. Mỗi người được mời gọi lớn lên trong ý thức, để làm chủ bản thân, và lớn lên trong tự do, để chịu trách nhiệm về bản thân. Với tư cách là một Kitô hữu, để siêu việt bản thân, ta được mời gọi sống trong tương quan liên vị mật thiết với Thiên Chúa và với tha nhân. Với tư cách là người theo Chúa trong ơn gọi tu trì, ta được mời gọi yêu mến Thiên Chúa trên hết mọi sự (x. Mc 12,29-30) và hiến thân phục vụ tha nhân theo gương của Đức Kitô. Ý thức tôi là ai giúp ta xây dựng đời mình, thể hiện mình và phát triển mình theo căn tính đó.

2.2. Nhận biết sự thật về mình

Biết mình là một quá trình trở về khám phá chính bản thân, đối diện với con người thật của mình, khám phá hành vi, thái độ, tình cảm, những khuynh hướng, khả năng, tiềm năng, tính tình, nhu cầu, động lực thúc đẩy và những giới hạn, khuyết điểm, tật xấu cũng như những sự bất nhất và xung đột trong con người ta. Đây là sự hiểu biết, sự khám phá càng ngày càng sâu về chính bản thân mình.

– Cách hành xử và thái độ:

Trước hết, ứng sinh phải chú trọng đến hành vi và thái độ của mình. Chúng ta biểu lộ mình cách dễ thấy nhất qua hành vi và thái độ. Những tình cảm và động lực bên trong sẽ thể hiện ra bên ngoài qua thái độ và cách hành xử của chúng ta. Ta phải lưu ý đến các thói quen, các phát biểu, các mối tương quan, phản ứng, thái độ tích cực hay tiêu cực trước cuộc sống, sự đồng nhất hay bất nhất giữa lời nói và việc làm. Các hành vi và thái độ cần được nhận biết và phân định theo nguyên tắc:“Ở đâu thiếu sự mạch lạc giữa giá trị mà họ tuyên xưng và hành vi họ thực hiện, nơi ấy cần phải xem xét cẩn thận.”[4] Hành vi và thái độ của tôi có phù hợp với Lời Chúa dạy không? Chúng có phù hợp với sự chân thật trong lòng mình không? Hay chỉ là “ngoài miệng thơn thớt nói cười, mà trong nham hiểm giết người không dao” như cụ Nguyễn Du diễn tả.

– Những tình cảm và cảm xúc:

Tôi có trưởng thành về mặt tình cảm và cảm xúc chưa? Hỉ, nộ, ai, cụ, ái, ố, dục trong tôi như thế nào, có phù hợp với đời tu không? Huấn luyện con người và nhất là huấn luyện linh mục – tu sỹ đòi hỏi quan tâm và huấn luyện cảm xúc, tình cảm và tâm tình của ứng sinh. Cần phải giúp họ nhận biết, lớn lên và trưởng thành con tim.

– Các khuynh hướng:

Khuynh hướng vị kỷ hay vị tha, quy ngã hay quy xã hội, hoặc quá thích tiền bạc, quyền lực, hoặc quá lập dị, cá nhân chủ nghĩa, gây hấn hoặc nhu nhược… Biết mình là biết các khuynh hướng đó. Cái nào bị phình to ra, cần phải nhận biết để điều chỉnh cho phù hợp và quân bình.

– Những động lực thúc đẩy:

Một cách chung chung, động lực thường được hiểu như một ước muốn, một khao khát thực hiện một dự phóng, một mục tiêu nào đó của cuộc sống. Động lực này có những yếu tố bên trong và những yếu tố bên ngoài. Các yếu tố bên trong nằm ở tầng sâu thẳm của nội tâm mỗi người.
Nhận biết những động lực thúc đẩy ta hành động đóng vai trò quan trọng trong giáo dục. Đó là sự nhận biết giúp ta hiểu “tại sao ta hành động”.
Sự nhận biết này giúp ta nhận diện và phân định các động lực thúc đẩy ta hành động. Có những động lực thuộc ý thức, có những động lực vô thức và có những động lực siêu nhiên. Chúng có phù hợp với đạo lý và lương tâm không? Nhất là chúng có phù hợp với các tiêu chuẩn của Tin Mừng không? Ta cần phải xem xét các động lực thúc đẩy. Một hành vi nhân linh có thể được thực hiện bởi rất nhiều lý do khác nhau. Ví dụ: một hành vi bác ái giúp người nghèo, nhưng hành vi đó có thể được thúc đẩy bởi lý do siêu nhiên như Chúa Giêsu dạy, hay bởi lý do tâm lý và nhân loại như để được nhận biết, để quảng cáo mình hay gây sự chú ý của người khác; hoặc giúp người nghèo để được người khác giúp lại mình theo kiểu “hợp tác nuôi cá, cá nuôi xã mình” v.v…
Khi chọn lựa đời sống tu trì, ứng sinh có thể được thúc đẩy bởi nhiều động lực khác nhau. Có những động cơ ban đầu rất trần tục và nhân loại. Ta có thể kể ra một số động cơ:
Đi tu để thoát ly đời sống gia đình bất hạnh; để tìm kiếm đặc ân; thỏa mãn tham vọng của cha mẹ; cần có một người cha hay người mẹ; sợ đàn ông hay đàn bà (tương giao); tìm an toàn; được kính trọng vv… Đây là những động cơ giống với trường hợp của hai anh em Gioan và Giacôbê: theo Chúa để được ngồi bên hữu, bên tả Chúa trong vương quốc Người (x. Mc, 10,20-37).
Có những động cơ siêu nhiên. Đó là những động cơ phát xuất từ sự trưởng thành tâm linh khi bước theo Chúa. Hoặc là từ chính ân sủng của Thiên Chúa lôi kéo và thúc đẩy một ứng sinh theo Chúa. Đi tu vì tình yêu Chúa và dâng hiến chính mình phục vụ tha nhân.
Các ứng sinh cần thanh luyện những yếu tố “trần tục và nhân loại” trong ước muốn trở thành linh mục hay tu sĩ. Tiếp đến, họ cần phải vun trồng động lực chính đáng của ơn gọi: là muốn biết và yêu mến Chúa Giêsu, muốn giúp người khác cũng nhận biết và yêu mến Chúa Giêsu. Đây là “ý hướng ngày lành” để theo Chúa, là động lực chính yếu và căn bản của ơn gọi tu trì mà Giáo Luật đòi hỏi. Để xây dựng một ý hướng ngay lành trong ơn gọi, các ứng sinh cần có xác tín như thánh Phaolô: “Tôi coi tất cả là thiệt thòi, so với mối lợi tuyệt vời là được biết Đức Kitô, Chúa của tôi. Vì Người, tôi đành mất hết, và tôi coi tất cả như rơm rác, để được Đức Kitô” (Pl 3,8).

– Những xung đột nội tâm:

Biết mình bao gồm việc nhận biệt các xung đột nội tâm. Đây là sự xung đột giữa lý tưởng, giá trị và sự thiếu trưởng thành, hoặc bệnh hoạn tâm lý, hoặc sự phình to các khuynh hướng. Hay đúng hơn những xung đột nội tâm là hậu quả của sự rối loạn, thiếu hòa điệu giữa tình cảm, động lực thúc đẩy và cách hành xử, đời sống luân lý với các giá trị và lý tưởng mà mình theo đuổi. Cần phải nhận diện những nguyên nhân gốc rễ của những sự bất nhất hay những xung đột đó. Nhận biết những sự bất nhất và mảnh gãy giữa các tầng nấc thể lý, tình cảm và tinh thần trong con người chúng ta để hòa điệu và hội nhập các yếu tố đó, hiệp nhất chúng nên một trong cùng một bản vị duy nhất.
Tất cả những điều này được khám phá trong sự liên hệ hiện nay giữa quá khứ và hiện tại, hay giữa cái tôi hiện tại và cái tôi mà lẽ ra họ đã thể hiện và phải thể hiện, cùng với những điều tích cực và tiêu cực trong cuộc mạo hiểm của mọi thụ sinh.

3. Từ chân thành đến sự thật
Như đã nói ở trên, biết mình thật quan trọng, vì nếu không biết mình thì không thể trưởng thành, không thể có biến đổi trong huấn luyện. Nhưng việc biết mình phải được thực hiện như thế nào?
Trước hết, chúng ta cần phải làm sáng tỏ điều này: nếu người thụ huấn biết mình một cách chân thành thôi thì chưa đủ, mà họ còn phải biết mình một cách chính xác. Vì chân thành thì chủ quan, còn sự thật thì khách quan. Chỉ chân thành với mình mà thôi chưa phải là điều kiện cần và đủ của sự chính xác. Và họ cũng không ngờ rằng giữa sự chân thành và sự thật họ là ai còn có một khoảng cách dài thăm thẳm.[5]
Thật vậy, có những sự hiểu biết về mình nhiều khi còn rất chủ quan và giới hạn, cần phải vượt ra biên giới chủ quan để tiến tới sự hiểu biết về chính mình như mình đang là một cách khách quan. Đó là sự hiểu biết chính mình dựa theo sự thật về mình, không trốn tránh, không giả vờ, không phỏng chiếu, không đeo mặt nạ đối với chính mình. Người biết mình theo sự thật là người nhận biết cả những nguyên nhân ẩn bên trong các hành vi và tâm tư của mình. Ta không chỉ nhận biết và thấu hiểu cảm xúc trong lòng mà ta dễ nhận ra, nhưng còn phải biết cảm xúc ấy bắt nguồn từ đâu – cội nguồn đích thật – và điều đó không phải lúc nào cũng hiển nhiên và dễ nhận thấy. Chẳng hạn: một người nhận mình thường có khuynh hướng bám víu các mối tương quan, khao khát và tìm kiếm tương giao vv…, người đó không chỉ nhận biết những điều đó nhưng còn phải khám phá cho biết chúng phát xuất từ đâu, sự thật đó phát xuất từ nhu cầu nào (trong trường hợp này có thể từ nhu cầu muốn được yêu thương)[6].
Thứ đến, họ phải tìm ra nguồn gốc và sự phát triển của nhu cầu ấy trong cuộc sống quá khứ của mình. Khi họ khám phá được gốc rễ của cảm xúc hay tìm kiếm sự thật của mình trong quá khứ, điều đó thường giúp họ hiểu rõ một số nhu cầu nhất định trong đời sống tinh thần và những tính khí, tâm trạng liên quan đến nhu cầu đó, hay hiểu được vai trò năng động tâm lý của xu hướng nội tâm: ví dụ, nhu cầu yêu thương quá mức có thể bắt nguồn từ một hình ảnh bản thân nghèo nàn, hay từ thói quen lôi kéo sự chú ý của người khác, hay từ nỗi sợ cô đơn vv… Nếu họ nhận diện gốc rễ của cảm xúc ấy một các chính xác, họ có thể can thiệp trên chính gốc rễ chứ không chỉ can thiệp trên hành vi.
Giáo dục là giúp ứng sinh có khả năng nắm bắt được sự thật, ngõ hầu họ có thể quản lý sự tự do của mình. Quả là ngây ngô nếu xem việc biết mình như một chuyện đương nhiên. Ai không muốn khám phá sự thật của mình, thì cũng không bao giờ có tự do. Nếu trong thời gian đào tạo, ứng sinh không khám phá được sự thật của mình, thì chẳng hy vọng gì trong tương lai họ sẽ khám phá được; trong khi đó tất cả tiến trình huấn luyện hiện tại đã có nguy cơ rơi vào quên lãng hay đưa đến hậu quả thiếu hữu hiệu và không có kết quả đối với họ.
Như thế, điều quan trọng là người thụ huấn phải khám phá tất cả những điều ấy càng sớm càng tốt, ngõ hầu họ tập trung sự khôn ngoan vào việc huấn luyện: chỉ khi nào họ ở trong sự thật, họ mới có thể thực hiện cuộc hành trình của sự thật.[7] Vì như Chúa Giêsu nói: “Sự thật sẽ giải phóng các con” (Ga 8,32).

Tạm kết
Như vậy, có thể nói rằng: giai đoạn đầu tiên và nền tảng của quá trình huấn luyện là giai đoạn khám phá bản thân để biết mình. “Giáo dục là đánh thức lương tâm người thụ huấn để họ nhận ra sự thật đang hiện diện trong lương tâm mình, sao cho họ có khả năng tự suy luận, tự phán đoán và tự do trong một thế giới mà tự do là một sự mạo hiểm, một sự thủ đắc và không bao giờ là điều có sẵn hay một quà tặng phú bẩm”.[8]
Giáo dục là đưa ra những chỉ dẫn rõ ràng để giúp ứng sinh “lôi kéo” sự thật của mình ra. Nếu một ứng sinh không bao giờ khám phá được sự thật của mình, thì chẳng bao giờ hy vọng người đó sẽ khám phá được gì về mình hoặc họ sẽ có những thay đổi nào trong tương lai.

LM Pet. Nguyễn Văn Hương

Tài liệu tham khảo:

1.  A. Cencini, Tâm Tình Chúa Con. Hành Trình Huấn Luyện Đời Sống Thánh Hiến. Nxb Tôn Giáo, 2012.
2.  Michel Quoist (Nguyễn Thị Chung dịch), Xây Dựng Con Người Nhân Bản, Nxb Tôn Giáo, 2000.
3.  E. Balduci, L’Insegnamento di don Milani, Roma 1995, 100.
4.  Alessandro M. Ravaglioli, Psicologia. Studio interdisciplinare della personalità, EDB, Bologna 2006.
_______________
[1] Michel Quoist (Nguyễn Thị Chung dịch), Xây Dựng Con Người Nhân Bản, Nxb Tôn Giáo – 2000, 11.
[2] Triết Gia Gabriel Marcel phân biệt: phạm trù huyền nhiệm và phạm trù vấn đề. Phạm trù huyền nhiệm thì không thể cân đong đo đếm được, cần phải kiên nhẫn khám phá và tiếp cận dần dần, càng khám phá, càng thấy mới mẻ. Còn phạm trù vấn đề là thuộc phạm vi khoa học, có thể đo lường được như 2 x 2 = 4.
[3] A. Cencini, Tâm Tình Chúa Con. Hành Trình Huấn Luyện Đời Sống Thánh Hiến, Nxb Tôn Giáo – 2012, 235.
[4] A. Cencini, sđd, 248.
[5] A. Cencini, sđd, 141.
[6] Ibid.
[7] A. Cencini, sđd, 140; 224.
[8] E. Balduci, L’Insegnamento di don Milani, Roma 1995, 100.

Thập giá và bóng tối trong đời tận hiến

Cuối đời, Chúa Giêsu đã có cảm tưởng như bị Cha mình bỏ rơi. Ngài đã kêu “Lạy Thiên Chúa, Lạy Thiên Chúa của con, sao Ngài bỏ rơi con?” lúc bị treo trên thập giá (x. Mc 15,33-34). Thân xác Ngài đã bị bầm giập vì đòn roi, linh hồn Ngài hoàn toàn thiếu vắng sự an ủi. Nhưng chính từ trong tâm hồn tan nát ấy, những dấu chỉ của sự sống mới đã chảy ra.‘Chúa Giêsu là Thiên Chúa trao ban trọn vẹn con người Ngài cho ta, dốc cạn mình cho ta. Chúa Giêsu không giữ lại cũng không bám vào những sở hữu của Ngài. Ngài cho tất cả những gì Ngài có để cho’ (Henri Nouwen).
Đức Giêsu Kitô cả đời hiến thân phục vụ con người nhưng lại chết trong sự cô đơn, vô ơn tủi nhục, thất bại thảm hại như thế. Ngài được ca ngợi và cũng bị chỉ trích, được ngưỡng mộ và cũng bị khinh khi; Ngài được người ta xin làm vua và cũng bị người ta đóng đinh vào thập giá.. Lúc bấy giờ không gian tối tăm! Lòng người càng tăm tối! Sự cô đơn ghê gớm kèm theo nỗi đau thể xác và tâm hồn. Chẳng có ai để thông cảm. Thánh giá chồng lên thánh giá. Tối tăm phủ lên tăm tối. Đây mới là sự cay đắng khó đón nhận nhất. Rất dễ bỏ cuộc lúc này. Đức Giêsu rất khó xử. Chỉ còn ít phút nữa thôi nhưng cũng là hơi lâu đối với thời gian tâm lý. Nhưng Đức Giêsu làm chủ được thời gian. Và chính Ngài phải bắt buộc dùng thời gian để hoàn tất và cứu chuộc loài người. Ngài luôn trung thành tới cùng. Tình yêu của Giêsu được triển nở nhẩn nha trong bóng tối của sự hận thù và phản bội. Tình yêu ấy ngấm sâu chậm chạp nhưng bền bỉ khó gỡ. Giống như lối sánh ví của TGM. Fulton Sheen diễn tả: ‘Tình yêu của Chúa giống như loài gỗ quý nhuốm cả hương thơm vào lưỡi búa đã đốn ngã nó’.
“Hiệp thông với Chúa Giêsu có nghĩa là trở nên giống như Ngài. Với Ngài, ta cùng chịu đóng đinh vào thập giá, cùng chịu mai táng trong mồ, cùng được trỗi dậy để tháp tùng các du khách đã bị lạc hướng trong cuộc hành trình của họ. Hiệp thông, nghĩa là trở thành Đức Kitô, đưa ta tới một lĩnh vực khác của sự hiện hữu. Nó dẫn ta vào trong Nước Thiên Chúa. Trong vương quốc ấy, những phân biệt xưa giữa hạnh phúc và u buồn, thành công và thất bại, những lời ca ngợi và kết án, sức khoẻ và bệnh tật, sự sống và cái chết không còn nữa. Trong vương quốc ấy, ta không còn lệ thuộc vào thế giới này, một thế giới vẫn còn chia rẽ, xét đoán, phân cách và chỉ trích. Trong vương quốc ấy ta thuộc về Đức Kitô và Đức Kitô thuộc về ta, và cùng với Ngài ta thuộc về Thiên Chúa”. Chúa Giêsu muốn đưa ta tới nơi ta thuộc về. Nhưng ta chỉ có thể nghe lời Ngài mời gọi sống đời sống thiêng liêng khi ta sẵn sàng thú nhận cách chân thành tình trạng vô gia cư và lo âu của ta và nhận ra hậu quả có tính phân mảnh của chúng trên đời sống hằng ngày của mình. Chỉ khi ấy khát vọng muốn có một căn nhà đích thực mới phát triển” (H. Nouwwen, sđd). Đau khổ thất bại của Chúa Giêsu thường gây cho chúng ta cảm nhận hơn là tính chủ động cho mình dấn thân. Và vì thế xem ra đấy chỉ như là một thứ chủ nghĩa, lý thuyết để chúng ta hô hào, cổ vũ chứ chưa đạt được tầm mức cho mình rập khuôn mẫu. Chắc chắn Chúa Giêsu chưa hài lòng lắm về thái độ như thế. Phấn đấu để trở nên đồng hình đồng dạng với Đức Kitô quả là một thách đố lớn lao và là sự dấn thân cao độ nhất.
Người môn đệ Chúa cũng chẳng hơn thầy mình ‘môn đệ không hơn thầy, được như thầy là khá lắm rồi’. Xem ra chúng ta chỉ muốn giống Chúa ở những điều như là sự cao sang, đẹp đẽ, uy nghi, quyền bính, lãnh đạo, điều hành, phán quyết,… nhưng hễ đụng chạm tới sự cô đơn, thất bại thế nào cũng tìm cách trốn tránh, từ khước. Có lẽ chúng ta hay cầu nguyện xin Chúa ban cho mọi việc được thuận lợi, trôi chảy,… mà quên không cầu nguyện để có sức chịu đựng hay can đảm đương đầu với khó khăn thử thách. Nhìn vào những thất bại của Chúa Giêsu trong giai đoạn cuối đời Ngài trên thập giá chắc chắn chưa có một linh mục, tu sĩ nào phải đau khổ và thất bại thảm hại như Chúa Giêsu.
Thánh Phaolô đã phải chịu một thử thách rất lớn khi ngài đã phải kêu lên: “Một thủ hạ satan được sai đến vả mặt tôi” (2 Cr 12,7). Ngài đã phải chịu bắt bớ, đau khổ trong thân xác – hoặc đã chịu những điều cực nhọc; nhưng đây chắc phải là điều gì rất đau xót cho tâm hồn Ngài, chính vì thế mà ngài đã xin Chúa giải thoát ngài: tôi đã nài xin Chúa đến 3 lần: “Và để tôi khỏi tự cao tự đại vì những mạc khải phi thường tôi đã nhận được, thân xác tôi như đã bị một cái dằm đâm vào, một thủ hạ của satan được sai đến vả mặt tôi, để tôi khỏi tự cao tự đại. Đã ba lần tôi xin Chúa cho thoát khỏi nỗi khổ này. Nhưng Người quả quyết với tôi: “Ơn của Thầy đã đủ cho anh, vì sức mạnh của Thầy được biểu lộ trọn vẹn trong sự yếu đuối” (2 Cr 12,8). “Thế nên tôi rất vui mừng và tự hào vì những yếu đuối của tôi, để sức mạnh của Đức Kitô ở mãi trong tôi. Vì vậy, tôi cảm thấy vui sướng khi mình yếu đuối, khi bị sỉ nhục, hoạn nạn, bắt bớ, ngặt nghèo vì Đức Kitô. Vì khi tôi yếu chính là lúc tôi mạnh” (2 Cr 12,7-10).
Tình trạng lãnh đạm, sự mệt mỏi thiêng liêng sẽ diễn ra trong hành trình đức tin của chúng ta. Bóng tối trong đời sống nội tâm không phải là điều mới lạ trong truyền thống thần bí học Công giáo. Trên thực tế, đây là một hiện tượng thường xảy ra với rất nhiều vị thánh trong lịch sử Giáo Hội, họ đã trải qua cái mà Thánh Gioan Thánh Giá, một nhà thần bí nổi tiếng người Tây Ban Nha thuộc dòng Carmel đã gọi là “đêm tối”. Vị thánh bậc thầy trong đời sống nội tâm này đã sử dụng rất chính xác cụm từ trên để chỉ giai đoạn thanh luyện đau đớn mà một người phải trải qua trước khi đạt đến sự kết hiệp với Chúa. Sẽ có hai giai đoạn trong cuộc thanh luyện này: ‘đêm tối của giác quan’ và ‘đêm tối của tinh thần’. Trong giai đoạn đêm tối đầu tiên, người đó sẽ thoát khỏi sự ràng buộc của những thoả mãn giác quan và được dẫn vào cầu nguyện bằng chiêm niệm. Trong lúc Chúa truyền ban ánh sáng và tình yêu của Người, linh hồn người ấy vẫn còn đầy thiếu sót nên không đón nhận được và cho rằng đó là bóng tối, nỗi đau, sự khô khan và trống rỗng. Mặc dù sự trống rỗng và vắng mặt của Thiên Chúa là vẻ bên ngoài, nhưng đó lại là nguồn đau khổ rất lớn. Tuy nhiên, nếu tình trạng này là ‘đêm tối của giác quan’ chứ không phải là hậu quả của sự tầm thường, lười biếng hay đau ốm, thì người đó sẽ tiếp tục thi hành bổn phận của mình một cách trung thực và quảng đại mà không nản lòng, không lo lắng cho bản thân, hay bị rối loạn tình cảm. Cho dù không còn cảm nhận được niềm an ủi nào, nhưng lòng vẫn khát khao mong mỏi Chúa, cùng với sự gia tăng về tình yêu, khiêm nhường, kiên nhẫn và các nhân đức khác.
Đôi khi ta trải qua một sự khô khan kinh khủng trong đời sống thiêng liêng. Ta không còn cảm thấy muốn cầu nguyện, không còn kinh nghiệm về sự hiện diện của Thiên Chúa, chán chường với những việc thờ phượng và thậm chí nghĩ rằng tất cả những gì ta tin vào Thiên Chúa, vào Chúa Giêsu và Chúa Thánh Thần chỉ hơn những chuyện thần tiên thời thơ ấu một chút thôi. Khi ấy điều quan trọng là nhận ra rằng hầu hết những tình cảm và những suy nghĩ này là những tình cảm và những suy nghĩ đúng và Thần Khí Thiên Chúa bao giờ cũng vượt quá những tình cảm và những suy nghĩ ấy của ta. Có thể kinh nghiệm được sự hiện diện của Thiên Chúa trong những tình cảm và suy nghĩ của ta là một ân huệ lớn, nhưng khi ta không có được kinh nghiệm ấy, thì cũng không có nghĩa là Thiên Chúa vắng mặt, nhưng không có được kinh nghiệm ấy thường có nghĩa là Thiên Chúa đang mời gọi ta tới một sự trung thành hơn. Chính những lần khô khan thiêng liêng ấy mà ta phải bám vào kỷ luật thiêng liêng của mình để có thể lớn lên trong sự thân mật với Thiên Chúa. Thiên Chúa đã tạo nên trong trái tim ta một khát vọng hiệp thông mà không ai trừ Thiên Chúa mới có thể và muốn thoả mãn. Thiên Chúa biết điều ấy. Đôi khi ta cũng biết. Nhưng ta lại luôn tìm kiếm kinh nghiệm của sự thuộc về ấy ở chỗ khác… Tuy nhiên nếu ta khóc than vì những mất mát của ta, nếu ta lắng nghe Ngài trên đường, và mời Ngài đi vào trong cõi thẳm sâu của ta, ta sẽ biết rằng sự hiệp thông ta đang đợi chờ đón nhận chính là sự hiệp thông Thiên Chúa đang chờ đợi trao ban.
Phải chăng sự khô khan và tối tăm của ta chính là những dấu chỉ của sự vắng bóng Thiên Chúa, hay đó là sự hiện diện sâu rộng hơn giác quan mình không thể cảm nhận?
Sau khi vượt qua được đêm tối đầu tiên, người đó sẽ được Chúa dẫn tới giai đoạn ‘đêm tối của tinh thần’ để được thanh luyện khỏi những cội rễ thâm sâu nhất của các khiếm khuyết của mình. Đi cùng với quá trình thanh luyện này là một tâm trạng khô khan đến cùng cực, và người đó sẽ cảm thấy như bị Chúa xua đuổi và bỏ rơi. Đó là một trải nghiệm đau dớn đến mức con người cảm thấy như đang đi vào chốn đoạ đày muôn kiếp. Và thậm chí còn đau đớn hơn nhiều vì người đó chỉ cần Chúa và yêu Người bằng một tình yêu lớn lao nhưng lại không nhận ra mình yêu Chúa (x. Mẹ Têrexa, Những bí mật lần đầu tiên được tiết lộ về Mẹ Têrêxa).
Sự hiện diện của Thiên Chúa vượt xa kinh nghiệm của con người về sự ở với nhau đến độ sự hiện ấy dễ dàng bị cảm nhận như sự vắng mặt vậy. Sự vắng mặt của Thiên Chúa, trái lại, thường được cảm nhận cách sâu sắc đến độ nó đưa ta tới một cảm thức mới về sự hiện diện của Ngài. Đó là điều đã được diễn tả mạnh mẽ trong Thánh vịnh 21 (22),1-5:

“Lạy Thiên Chúa con thờ, muôn lạy Chúa
Ngài nỡ lòng ruồng bỏ con sao?
Dù con thảm thiết kêu gào
Nhưng ơn cứu độ nơi nao xa vời!
Ngày kêu Chúa, không lời đáp ứng
Đêm van nài mà cũng chẳng yên
Thế nhưng Chúa ngự nơi đền
Vinh quang của Israel là Ngài
Xưa tổ phụ vẫn hoài cậy Chúa
Họ cậy trông Ngài đã độ trì
van nài liền được cứu nguy
Đã không thất vọng mỗi khi cậy Ngài”.

Lời cầu nguyện này không chỉ là diễn tả kinh nghiệm của dân Israel thôi mà còn là chóp đỉnh của kinh nghiệm Kitô giáo. Chúa Giêsu nói những lời này trên thập giá, thì sự cô đơn tột cùng và việc trọn vẹn chấp nhận sự cô đơn ấy gặp nhau. Trong lúc hoàn toàn trống rỗng ấy, thì mọi sự đã được hoàn tất. Trong giờ phút đen tối ấy, người ta đã trông thấy ánh sáng. Trong lúc người ta đang mục kích cái chết, thì người ta đã khẳng định được sự sống. Ở đâu sự vắng mặt của Thiên Chúa được diễn tả cách lớn tiếng nhất thì ở đó sự hiện diện của Ngài cũng được mạc khải cách sâu sắc nhất… Chính mầu nhiệm này là mầu nhiệm ta bước vào khi cầu nguyện (tr. 181-182).
“Quả vậy, nỗi ưu phiền theo ý Thiên Chúa làm cho chúng ta hối cải để được cứu độ: đó là điều không bao giờ phải hối tiếc; còn nỗi ưu phiền theo kiểu thế gian thì gây ra sự chết. Hãy xem nỗi ưu phiền theo ý Thiên Chúa đã đem lại cho anh em những gì: bao nồng nhiệt, và hơn thế nữa, bao lời xin lỗi, bao ân hận, bao sợ hãi, bao ước mong, bao nhiệt tình, bao hình phạt; bằng mọi cách, anh em đã chứng tỏ mình vô can trong vụ này” (2 Cr 7,10 -11).
‘Chớ gì lời cầu nguyện của ta trở thành một lời cầu khiêm tốn, bởi lẽ ta xin một ơn trong khi âu lo, ơn mà ta không có quyền đòi hỏi; không phải là ơn xin để ta tránh được tất cả những tấn công của kẻ địch mà là ơn luôn trung thành trong một trận chiến chân thành. Chớ gì lời kinh của ta cũng luôn kiên trì, bởi vì nếu ta nghĩ rằng ta không bao giờ bị địch tấn công nữa, thì quả là ta đã kiêu ngạo rồi – hoặc đã suy nghĩ liều lĩnh rồi’ (Hồng y Bertram).
Những thử thách, đau khổ trong đời tận hiến không ngạc nhiên cho lắm. Cần phát hiện ra những nguyên nhân làm mất đi hay tăng trưởng tình yêu đầu đời thánh hiến; điều này có thể đến sớm hoặc muộn tuỳ người, tuỳ hoàn cảnh; gọi là sự khủng hoảng đời tu.
Người ta hay quan niệm: đi tu là phải được sung sướng, được kính trọng, được ưu đãi, khoẻ mạnh, được giúp đỡ mọi mặt chu đáo,… đó mới là thành công, đó mới là đứng ý Chúa. Còn ngược lại bị chống đối, đau khổ, bệnh tật, bị coi thường,… thì khó chịu lắm; cho là bị thất bại, bị… Chúa không quan tâm! Thật là tai hại, sai lầm. Ma quỷ hay dùng chiêu bài đó để lôi kéo, mua chuộc chúng ta một cách dễ ợt!
Sự chênh vênh, mong manh của phận người và số phận tận hiến đôi khi không được chính mình nghĩ tới và như một ý tưởng cần phải gạt ra, chính điều đó làm cho chúng ta hay ảo tưởng, sống không thực tế và chỉ biết tìm hưởng thụ ở chế độ cao! Nhưng lại là điều chúng ta thường không quên nhắc nhở giáo dân! Có một vị giám mục nói khi được mời giảng lễ ngài rất ngại vì toàn phải dạy người ta những điều mà mình chưa là hết được.
Lời kêu cứu rất cần cho tâm hồn linh mục khi ngài bị satan tấn công vũ bão, sức mạnh của ngài bởi nơi phù trợ của Chúa. Ta phải kêu xin Chúa vào những giờ phút tranh đấu nội tâm, kêu xin Người với sự hăng say, nhiệt tình, với sự kiên trì và tín nhiệm nơi Chúa, như Thánh Phaolô đã cầu nguyện. Ta hãy tranh đấu với thiên thần ánh sáng: “Tôi sẽ không thả ngài ra trước khi ngài chúc lành cho tôi” (St 32,26).
Như thế, sự nhận thức về con người và chính chúng ta đã gặp những khó khăn để nhận biết thực sự Thiên Chúa thế nào, điều đó làm cho chúng ta hiểu được lòng thương xót của Thiên Chúa qua ánh mắt đầy yêu thương và nhân từ. Khi chúng ta bị đắm chìm trong tăm tối, bập bềnh trong cơn sóng biển gào thét dữ dội, ngay cả khi chúng ta từ chối việc Chúa Giêsu đến gặp chúng ta, chúng ta nghĩ đó chỉ là con ma, nhưng ngài đến để trấn an chúng ta, ngài nói với chúng ta: “Hãy can đảm lên, Thầy đây, đừng sợ!” Chúa Giêsu đến với ta để giúp ta chiến thắng sợ hãi.
Trong buồn tủi, cô đơn hay thất bại lại là lúc toả sáng ngời tình yêu quên mình phục vụ mà bên ngoài thì đúng là chẳng hề làm chi cả. Các thánh đã kiên nhẫn tới cùng trong những lúc như thế. Có khi hiểu lầm, bất công, chống đối, hận thù vẫn không qua đi kể cả khi đã chết. Nhưng các ngài vẫn kiên nhẫn và hy vọng rằng sự công bằng, tình yêu và bình an sẽ trở lại.
Mở ra cánh cửa cho không gian nội tâm tiếp xúc với thế giới siêu việt nhờ sự gặp gỡ Thiên Chúa trong cầu nguyện. Mỗi lần để cho tình yêu Thiên Chúa xuyên thấu tâm hồn mình, là mỗi lần mình làm vơi đi một ít âu lo; và mỗi khi gạt đi một ít âu lo, là mỗi lần mình lại biết mình hơn và nhất là làm cho Thiên Chúa tình yêu của mình biết rõ mình hơn. Mọi sự được gìn giữ an toàn trong tình yêu Thiên Chúa. Cho nên, Chúa Giêsu mời gọi: ‘Hãy ở lại trong tình yêu của Thầy’.
Chúng ta tự đặt ra mấy câu hỏi này: Giá trị đỉnh cao trong đời tận hiến là gì? Đâu là thành công của đời thánh hiến? Đâu là điều chính yếu linh mục tu sĩ phải lo tìm kiếm, vun trồng và xây đắp? Giáo Hội và thế giới hiện đang cần, đang thiếu những linh mục tu sĩ như thế nào?
“Giữa thế gian anh em phải chiếu sáng như những vì sao trên vòm trời” và “thưa anh em, những gì là chân thật, cao quý, những gì là chính trực, tinh tuyền, những gì là đáng mến và đem lại danh thơm tiếng tốt, những gì là đức hạnh, đáng khen, thì xin anh em hãy để ý. Và Thiên Chua là nguồn bình an sẽ ở với anh em” (Pl 4,8.9b); rồi hãy “luôn sẵn sàng trả lời cho bất cứ ai chất vấn về niềm hy vọng của mình” (1 Pr 3,15). Đó là những lời nhắn nhủ chân tình của hai Thánh Tông đồ Phêrô và Phaolô.
Có nhiều nguyên nhân làm cho những điểm sáng và điểm tối nơi con người linh mục tu sĩ được thấy rõ. Việc thiếu vắng đời sống nội tâm và thiếu khổ chế là nguyên nhân giảm sút việc hăng say nhiệt tình. Việc suy niệm không những chỉ nhắm tới sự phát triển các nhân đức cho bản thân mà còn thúc đẩy việc chiếu sáng trên mọi lĩnh vực tác vụ mục vụ của chúng ta. Phương pháp ‘khám bệnh tổng quát, chữa bệnh tận căn’ cần phải áp dụng trong đời sống thiêng liêng một cách bài bản, cẩn thận và tỉ mỉ thì mới hết bệnh. Chúng ta hay sợ, rồi chữa lan man vòng ngoài thì làm sao khỏi bệnh được. Phải sửa chữa từ trong tâm hồn, trong lương tâm. Càng là người quan trọng càng phải được chăm sóc và chữa trị cẩn thận. “Chỉ có sự thật mới có thể vượt qua được những chia cắt giữa con người và chiến thắng của sự thật là tình yêu” (Augustinô).
Khái niệm bao trùm con người tận hiến phải được quy chiếu về Thầy Chí Thánh Giêsu Kitô. Chuẩn mực công việc phải được soi chiếu trong lời giáo huấn của Chúa. Động lực thúc đẩy hành động phải được kín múc từ Bí tích Thánh Thể là sự trao ban hiến thân trọn vẹn nhưng lại rất âm thầm kín đáo, tế nhị. Điểm dừng của mọi công việc có thể là thành công hoặc thất bại được thâu tóm lại trong Mầu nhiệm Thập giá. Các mối liên hệ ấy như những tia sáng mở đường cho mọi hành trình và dự phóng của các công tác mục vụ của chúng ta. Hơn nữa, chính nó diễn tả bản chất thật sự của người linh mục tu sĩ hiện đang trong tình trạng nào?

Lm. Pet. Bùi Trọng Khẩn